Κυριακή, 9 Φεβρουαρίου 2014

Temptations of Saint Anthony (part 4)





Ο Άγιος Αντώνιος
ο Άγιος Παύλος ο Ερημίτης
ο Κένταυρος και ο Σάτυρος

μέρος δεύτερο

(μέρος πρώτο)









Nicolas Poussin (1594-1665) Γάλλος ζωγράφος




Συνέχεια της εξιστόρησης της συνάντησης των Αγίων Αντωνίου και Παύλου του Ερημίτη από τον Βίο του Αγίου Αντωνίου που συνέγραψε στην ελληνική ο Αγάπιος ο Κρης (το 1641) και από τον Βίο του Άγιου Παύλου του Ερημίτη που συνέγραψε ο Άγιος Ιερώνυμος στη λατινική (το 374/375). [Ο Βίος του Παύλου που συνέγραψε ο Ιερώνυμος βρίσκεται εδώ (στην αγγλική) και η περιγραφή της συνάντησης ξεκινά από την παράγραφο 7. Ο Βίος του Αντωνίου στο Βιβλίον Καλούμενον Παράδεισος, ... μεταφρασθέν παρά Αγαπίου Μοναχού του Κρητός, σε έκδοση του 1797, βρίσκεται εδώ, και η περιγραφή της συνάντησης των δύο ερημιτών ξεκινά από το κάτω μέρος της σελίδας εδώ].
   









David Teniers (1610-1690) Φλαμανδός ζωγράφος








Albrecht Dürer (1471-1528) Γερμανός ζωγράφος, χαράκτης και μαθηματικός






Ο Άγιος Αντώνιος μετά Παύλου του Θηβαίου
Μονή Ξηροποτάμου, Άγιον Όρος, δεύτερο μισό του 17ου αι.

O Αντώνιος με μοναχικό ένδυμα και ο Παύλος με «ψιάθιον» καθισμένοι μπροστά σε σπήλαιο προσβλέπουν προς τα δεξιά όπου εικονίζεται πάνω σε δέντρο ο κόρακας με ψωμί στο ράμφος του. Στα πόδια του Αντωνίου είναι καθισμένο το λιοντάρι που τον συνόδευσε ως εδώ. Ενδιαφέρον έργο τόσο για τη σπανιότητα του εικονογραφικού του θέματος, όσο και για τη ζωγραφική του απόδοση, που συνδυάζει τη βυζαντινή παράδοση με δυτικά στοιχεία στην απόδοση του τοπίου και των μορφών. Πιθανόν έργο κρητικού ζωγράφου ή κάποιου που αντιγράφει κρητικό πρότυπο στο δεύτερο μισό του 17ου αιώνα.




Μετά την συνάντηση του Αντώνιου με τον Παύλο και την εμφάνιση του κόρακα που τους έφερε τον άρτο, οι γέροντες ευχαρίστησαν τον Θεό και πήγαν στην πηγή να δειπνήσουν («παξιμαδήσουσι»). «Και φιλονικούντες ώραν πολλήν ως ταπεινόφρονες, συνερίζουνταν τις να κόψη τον άρτον, να ευλογήση την τράπεζαν, κι επροτίμα ένας τον άλλον τους»... «Τέλος, συμφώνως έλαβε πας ένας τον άρτον από το ένα μέρος.» Και τον έκοψαν μαζί εις το Όνομα του Κυρίου. 









Bartolo di Fredi (c.1330-1410) Ιταλός ζωγράφος
Σκηνές από τον Βίο ενός Άγιου Ερημίτημεταξύ 1380 και 1390
Δεξιά, το "υπέροχο γεύμα".
Οι Άγιοι κόβουν τον άρτο, λαμβάνοντας τον "πας ένας από το ένα μέρος". 
Αριστερά, κένταυρος και σάτυρος ενώνονται σε μια μορφή ως "μυθολογικό τέρας",
ενώ μπροστά τους εμφανίζεται η λύκαινα αντί του λέοντα (βλέπε μέρος πρώτο).
Στο κέντρο η συνάντηση Αντωνίου και Παύλου.









Ανώνυμος Φλωρεντινός ζωγράφος








Pinturiccio (1454-1513) Ιταλός ζωγράφος
(λεπτομέρεια 1) 1493-94
Τοιχογραφία στα Διαμερίσματα του Βοργία, Αίθουσα των Αγίων, Βατικανό

λεπτομέρεια 2:






Καθώς ο κόρακας απομακρύνεται από τους Αγίους, επάνω δεξιά,
ο ζωγράφος δείχνει να "παραστέκονται" στον Αντώνιο οι πειρασμοί του.
Λέγεται πως τα κορίτσια που ο Pinturiccio  χρησιμοποίησε ως μοντέλα, 
ήταν από το "παράνομο ποίμνιο" του Βοργία - Πάπα Αλεξάνδρου Στ'

____


Έπειτα, στη συνέχεια που διηγείται ο Αγάπιος, ο Αντώνιος ρωτά τον Παύλο να του πει από πού ήταν και πώς εξαρχής πήγε στην άβατη έρημο.









Maarten de Vos (1532-1603) Φλαμανδός ζωγράφος
 and Sadeler family (16ος -17ος αι.) Οικογένεια Φλαμανδών χαρακτών
(after)
St Paul the Hermit in the Desertτέλη 16ου - μέσα 17ος αι.
The Bowes Museum








Francisco Collantes (c.1599-1656) Ισπανός ζωγράφος


Στη λεπτομέρεια, κάτω, διακρίνονται στο βάθος του τοπίου 
ο Άγιος Αντώνιος και ο κένταυρος:








Ο Παύλος αρχίζει την εξιστόρηση της ζωής του, την οποία ο Ιερώνυμος έχει ήδη παραθέσει στην αρχή της συγγραφής του Βίου του Παύλου. Στη διήγηση της ζωής του που παραθέτει ο Αγάπιος, πέραν των όσων ήδη γνωρίζουμε από τον Ιερώνυμο, ο Παύλος δίνει την πληροφορία στον Αντώνιο πως για τα πρώτα τριάντα χρόνια της παραμονής του στο σπήλαιο τρεφόταν με χορτάρια και φοίνικες και ντυνόταν με τα φύλλα  τους και πως κατόπιν, για τα τελευταία εξήντα χρόνια, του έστελνε ο Θεός με τον κόρακα μισόν άρτο μέχρι σήμερα.









Carlo Dolci (1616-1686) Ιταλός ζωγράφος









Francisco Collantes
Saint Paul of Thebes, 17ος αι.




Μετά (αφού έπεσαν στα χέρια και στα γόνατα και ήπιαν νερό από την πηγή, σύμφωνα με τον Ιερώνυμο) έκαναν αγρυπνία όλην τη νύχτα. 









Juan de la Abadía el Viejo, Ισπανός ζωγράφος
Δραστηριοποιήθηκε ανάμεσα στο 1470 και 1498  - το υποτιθέμενο έτος θανάτου του
Escenas de la vida de San Antonio Abad, (λεπτομέρεια), c. 1490
Μπροστά από τους Αγίους η πηγή









Ανώνυμος, Σχολή Βόρειο-ανατολικής Ιταλίας
Ξημέρωμα: Ο Παύλος στηρίζεται σ’ έναν κορμό κρατώντας ένα βιβλίο 
και ο Αντώνιος έχει αποκοιμηθεί 




Tο πρωί ο Παύλος είπε στον Αντώνιο: Είναι πολλές ημέρες που μου αποκάλυψε ο Δεσπότης μας πως κατοικείς σε αυτήν εδώ την έρημο. "Και μου έταξε να σε ιδώ προ της εμής τελειώσεως". Τώρα λοιπόν σε απέστειλε να ενταφιάσεις το σώμα μου. Ακούγοντάς τον ο Αντώνιος "έρραινον ως ποτάμι τα δάκρυα, τον χωρισμόν οδυρόμενος. Και τον επαρεκάλει θερμώς να κάμη προς Κύριον δέησιν, να υπάγη και αυτός εις την συνοδίαν του."










Jusepe de Ribera (1591-1652) Ισπανός ζωγράφος και χαράκτης



Ο δε Παύλος με πραότητα του αποκρίνεται: Δεν πρέπει Αδελφέ να ζητάμε μόνο το δικό μας συμφέρον, αλλά περισσότερο του πλησίον μας. Λοιπόν, δεν είναι ακόμη καιρός να "υπάγης προς τον ποθούμενον" (θάνατο). Χρειάζεται να στηρίξεις τους Αδελφούς σου να γίνουν ενάρετοι και άξιοι κατά το παράδειγμά σου "ότι αυτό είναι το Αγαπήσεις ως εαυτόν τον πλησίον σου". Αλλά σε παρακαλώ, για την αγάπη μου, να μην βαρεθείς μέσα στους άλλους κόπους σου και να μου φέρεις τον μανδύα που σου έδωσε ο Επίσκοπος Αθανάσιος. Γιατί έχω «πολλήν ευλάβειαν» να ενταφιάσεις μ΄εκείνον το λείψανό μου. Αυτό, βέβαια, το έλεγε ο Παύλος μόνον ως πρόφαση, ώστε να μην βρεθεί παρών στον θάνατό του ο Αντώνιος και λυπηθεί περισσότερο. Όταν όλα τα χρόνια της ζωής του ντυνόταν με φοινικόφυλλα δεν χρειαζόταν τον μανδύα στον θάνατο. Θαυμάζοντας ο Αντώνιος το «προορατικόν πνεύμα» του Παύλου, «τον ευλαβείτο ως Άγγελον» και δακρύζοντας του φίλησε τα χέρια και τα μάτια. Και ζητώντας του συγχώρεση, έφυγε γρήγορα για το κελί του (για να επιστρέψει στη μονή του* που αργότερα καταλήφθηκε από Σαρακηνούς  - σημειώνει ο Ιερώνυμος). 

Δύο από τους μαθητές του, «Ισαάκ και Πλουσιανός καλούμενοι», τον προϋπάντησαν και τον ρώτησαν πού έλειπε τόσες μέρες. Ο δε Αντώνιος τους αποκρίθηκε: Αλίμονό μου ο άθλιος "τέκνα μου φίλτατα" γιατί κακώς φορώ το σχήμα των Μοναχών και καμία πράξη δεν έχω ενάρετη. Αλλά το ένδυμα και ιμάτιο μου είναι επίπλαστο. "Είδον τον Θεσβίτην (τον καταγόμενο από τη Θέσβη) Ηλίαν και Ιωάννην τον Πρόδρομον. Είδον αληθώς Άλλον Παύλον ως εν Παραδείσω διάγοντα εις την έρημον". Στη συνέχεια σφράγισε τα χείλη του, κτύπησε το στήθος του και πήγε να φέρει τον μανδύα του Αθανασίου από το κελί του (σημειώνει ο Ιερώνυμος). Όταν οι μαθητές του του ζήτησαν αργότερα να τους εξηγήσει τι έλεγε, ο Αντώνιος τους αποκρίθηκε: «Καιρός του λαλείν, και καιρός του σιγάν».    










Jacopo Carucci (γνωστός ως Pontormo, 1494-1557)
Άγιος Αντώνιος, πρώτο μισό 16ου αι.




Αφού έλαβε λίγη τροφή (δίχως να λάβει περισσότερο από μια μπουκιά τροφή - κατά τον Ιερώνυμο) επήρε τον μανδύα που του είπε ο Παύλος και έτρεχε γρήγορα προς αυτό που επιθυμούσε, διψώντας τον Παύλο, βλέποντας προς τον Παύλο, "τον οποίον είχεν τροφήν σώματος, πνοήν και αναψυχήν της ψυχής του". Προσπαθούσε όσο μπορούσε πιο γρήγορα να περπατήσει, επειδή φοβόταν μήπως και δεν τον φθάσει ζωντανό για να πάρει την ευλογία του.

Αφού περπάτησε όλη την πρώτη ημέρα και μέρος από την δεύτερη, είδε στο δρόμο με τους νοερούς οφθαλμούς της ψυχής του τάγματα, Αγγέλων, Προφητών και χορούς Αποστόλων, στρατεύματα Μαρτύρων και Όσιων και μαζί με αυτούς, την ψυχή του Παύλου να λάμπει περισσότερο από το χιόνι, την οποίαν πήγαιναν με πολλή χαρά στα ουράνια. 







Herman, Paul, and Jean Limbourg, Γάλλο-Φλαμανδοί εικονογράφοι,
δραστηριοποιήθηκαν μεταξύ 1399 και 1416
Saint Paul’s Soul is Transported to Heaven, μεταξύ 1405 και 1408/9
από το εικονογραφημένο βιβλίο προσευχών:
Belles Heures of Jean de France, Duc de Berry


Όταν είδε αυτά έπεσε με το πρόσωπο στην γη, και αφού έβαλε άμμο στο κεφάλι του, κτυπούσε το πρόσωπο του "οδυρόμενος". Αφού έκλαψε πολλή ώρα, έτρεχε και αισθανόταν τόσο δύναμη στο σώμα του, "ωσάν όταν ήτον νέος, και περισσότερον" (διέσχισε το υπόλοιπο της απόστασης με τέτοια ταχύτητα που πέταξε σαν πουλί - γράφει ο Ιερώνυμος) . Όταν έφθασε στο σπήλαιο, βρήκε τον Όσιο γονατιστό και είχε προς τον ουρανό υψωμένα τα χέρια του και το πρόσωπο. Επειδή νόμισε λοιπόν ότι ήταν ακόμη ζωντανός και προσευχόταν, συμπροσευχόταν και αυτός πολλή ώρα και έβλεπε με προσοχή εάν σαλέψει κάποιο μέλος του Αγίου ή αν στενάξει ή αν κάνει κάτι που κάνουν οι ζωντανοί, για να γνωρίσει την αλήθεια. Αφού πέρασε πολύ ώρα και καθόλου δεν σάλεψε, κατάλαβε πως ξεψύχησε προσευχόμενος. Τότε πήγε με πολλή ευλάβεια και αγκάλιασε εκείνο το σεβασμιότατο λείψανο και συνεχώς το ασπάζονταν, κλαίοντας επειδή δεν τον γνώρισε πολύ πιο μπροστά για να απολαύσει την συνομιλία του προς ψυχική του ωφέλεια. "Τυλίξας ουν αυτόν με στην στολή όπου έφερον, είπε τους συνήθεις Ψαλμούς και Τροπάρια όσα ήξευρε”.









Η Ταφή του Αγίου Παύλου από τον Άγιο Αντώνιο
Αυτοκρατορικό Μηνολόγιο Ιανουαρίου (βλ. 59.  fol. 28r), δεύτερο τέταρτο 11ου αι.
Χειρόγραφη περγαμηνή, Κωνσταντινούπολη.
Η κύρια γλώσσα αυτού του χειρογράφου είναι Αρχαία Ελληνικά.


Το χειρόγραφο περιέχει τις βιογραφίες των αγίων των οποίων η εκκλησία τιμά την μνήμη κατά το μήνα Ιανουάριο. Ήταν αρχικά μέρος ενός συνόλου που περιείχε τόμους για κάθε μήνα του έτους. Κάθε κεφάλαιο ανοίγει με μια μικρογραφία που απεικονίζει τον θάνατο του εκάστοτε αγίου, ή λιγότερο συχνά, ένα άλλο σημαντικό γεγονός της ζωής του. Κάθε κείμενο τελειώνει επίσης με επτάστιχη προσευχή για την ευημερία του αυτοκράτορα του οποίου το όνομα σχηματίζεται  από τα αρχικά γράμματα των επτά στίχων. Το "ΜΙΧΑΗΛ Π" που σχηματίζεται στο συγκεκριμένο χειρόγραφο είναι σχεδόν βέβαιο πως παραπέμπει στον Βυζαντινό αυτοκράτορα Μιχαήλ Δ’, ο οποίος βασίλεψε από το 1034 έως το 1041. Το νόημα του γράμματος Π δεν είναι αρκετά σαφές. [Ανατρέχοντας στο σχετικό λήμμα είδα πως ο Μιχαήλ Δ' αναγράφεται σε εικονίδιο του 1558 ως MICHAΕL PAPHAL (Μιχαήλ ο Παφλαγών). Ενδεχομένως το Π να αντιστοιχεί στο "Παφλαγών" από την γενέτειρά του Παφλαγονία]. 

___


Θέλοντας ο Αντώνιος να ενταφιάσει το λείψανο, δεν ήξερε πώς να σκάψει την γη επειδή δεν πήρε μαζί του κάποιο εργαλείο όταν αναχώρησε από το κελί του. Στεκόταν λοιπόν στεναχωρημένος, σκεπτόμενος να μην φύγει "έως να του στείλη ο Κύριος εξ ύψους βοήθειαν". Τότε βλέπει να έρχονται τρέχοντας προς αυτόν δύο "φοβερώτατοι" λέοντες από το βάθος της έρημου. (Ο Ιερώνυμος γράφει: Έτσι μέσα σε μια ραγδαία θάλασσα σκέψεων και μελετώντας πολλά σχέδια είπε: Αν γυρίσω στη Μονή είναι ταξίδι τεσσάρων ημερών. Αν μείνω εδώ δεν είμαι χρήσιμος. Θα πεθάνω όπως ταιριάζει δίπλα στον πολεμιστή σου, Χριστέ, και γρήγορα θα αναπνεύσω την τελευταία μου πνοή. Κι ενώ αυτά γύριζαν στο μυαλό του, ξάφνου, βλέπει δυο λέοντες από τις εσοχές της ερήμου με τις χαίτες ν΄ανεμίζουν στο λαιμό τους να έρχονται ορμητικά κατά πάνω του). Στην αρχή μεν φοβήθηκε ως άνθρωπος. Αλλά στήριξε την καρδιά του προς τον Κύριο κι έμεινε χωρίς φόβο. Οι δε λέοντες αφού πλησίασαν πρώτα στον Μακάριο Παύλο κουνούσαν τις ουρές τους και με τις γλώσσες τους έγλειφαν τα πόδια του, νομίζοντας πως ήταν ζωντανός "καθώς κάμνουν οι σκύλοι προς τους ανθρώπους". Έπειτα σαν να κατάλαβαν ότι ο Άγιος είχε τελειώσει, μούγκρισαν πέφτοντας στα πόδια του με πολλή θλίψη σαν άνθρωποι. Ο δε Όσιος θαύμασε βλέποντας ότι και τα θηρία είχαν στεναχωρηθεί για την αναχώρηση του Παύλου. "Αφού δε επέρασεν ολίγον η λύπη τους, ηγέρθησαν" και έσκαψαν την γη με τα νύχια τους κάνοντας "τάφο του λειψάνου ισόμετρον", και έβγαλαν επιτήδεια το χώμα με τα πόδια τους. Έπειτα πήγαν στον Αντώνιο σαν να του ζητούσαν ευλογία, "δια τον μισθόν του κόπου τους" κουνώντας τις ουρές τους και τα αυτιά τους και έβαλαν κάτω το κεφάλι τους και έκαναν και άλλα τέτοια σχήματα (και άρχισαν να γλείφουν τα χέρια και τα πόδια του, γράφει ο Ιερώνυμος - "ήγγιζαν εις τους πόδας και χείρας του ταπεινά", γράφει ο Αγάπιος). "Ο δε Όσιος εδόξασεν τον Κύριον, ότι και η άλογος φύσις γνωρίζει τον Ποιητή" και υψώνοντας τα χέρια του στους Ουρανούς, είπε: "Κύριε ο Θεός που τα γνωρίζεις όλα, που χωρίς την εντολή Σου ούτε φύλλο από το δένδρο δεν πέφτει, ούτε πουλί στην γη δεν κατεβαίνει, Συ Κύριε, όπως γνωρίζεις, δώσε και τον μισθό στα θηρία αυτά". Αυτά αφού είπε ο Αντώνιος, έκανε με το χέρι του σημείο στα λιοντάρια για να αναχωρήσουν. Αυτά αφού πήγαν πάλι στο ιερό λείψανο του Οσίου Παύλου και κατεσπάσθηκαν αυτό αναχώρησαν. Ο δε Αντώνιος, βαστάζοντας το ιερό λείψανο το ενταφίασε (στις 15 Ιανουαρίου του 341).










Herman, Paul, and Jean Limbourg
Lions Help Saint Anthony Bury Saint Paul, μεταξύ 1405 και 1408/9







Pasqual Ortoneda, doc.1421-1460
Ο πίνακας αυτός είναι ο μόνος "επιζών" ενός αριστουργήματος αφιερωμένου στην Παναγία, τον Άγιο Βλάσιο και τον  Άγιο Αντώνιο που υπήρχε στην εκκλησία της Embid de la Ribera στη Σαραγόσα.
Ο πίνακας βρίσκεται σήμερα στο Museu Nacional d'Art de Catalunya


λεπτομέρεια:















Bartolo di Fredi
Στο κέντρο η ταφή του Παύλου από τον Αντώνιο και τους λέοντες.










Diego Rodríguez de Silva y Velázquez (βαπτίσθηκε:1599 -1660) Ισπανός ζωγράφος
(λεπτομέρεια)


Francisco Camilo (1610-1671) Ισπανός ζωγράφος
La muerte de San Pablo Ermitaño, c.1469
Museo Nacional del Prado









Σκήτη Αγίου Δημητρίου της Μονής Βατοπεδίου, Άγιον Όρος
Τοιχογραφία από τον εξωνάρθηκα του Καθολικού
της Σκήτης του Αγίου Δημητρίου.




Περίμενε δε ό Μέγας Αντώνιος ακόμη μία ημέρα, για να δει εάν έλθει πάλι ο κόρακας με τον άρτο, αλλά δεν φάνηκε. Και αφού έγινε κληρονόμος της στολής του Οσίου Παύλου, επήρε εκείνο το ένδυμα των φοινίκων και επέστρεψε στο Μοναστήρι διηγούμενος στους Μοναχούς όλα τα προηγούμενα.



___



Η Χριστίνα Γ. Αγγελίδη, διευθύντρια του Ινστιτούτου Βυζαντινών Ερευνών του εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, στη δημοσίευση «Ο Βίος του Μάρκου του Αθηναίου (BHG1039-1041) σημειώνει:  

Είναι γνωστό ότι τα πατερικά κείμενα κυκλοφόρησαν ευρύτατα στο Βυζάντιο, καθώς η συντομία, το περιεχόμενο και η μορφή τους ευνοούν την ανάγνωση, την απομνημόνευση και την προφορική αναπαραγωγή τους. Η χειρόγραφη παράδοση διατήρησε την αυθεντική μορφή των παλαιότερων Συλλογών, ωστόσο μεγάλος αριθμός κωδίκων, με προφανή μοναστική χρήση, διασώζει τμήματα μόνο των Συλλογών, που σε άδηλες εποχές συνδέθηκαν με την προσθήκη νέων ομοιότυπων διηγήσεων. Η διάσπαση των Συλλογών και οι εμβόλιμες διηγήσεις απηχούν ίσως διαδοχικές αναθεωρήσεις των αρχικών κειμένων που αποκαθάρθηκαν από χωρία αμφιλεγόμενης δογματικής ορθότητας. (Αποκάθαρση των Αποφθεγμάτων Πατέρων από τα ωριγενιστικά τους στοιχεία διαπιστώνει ο Π. Χρήστου, Από την μοναχική ζωή της αιγυπτιακής Σκήτεως, Κληρονομία 17 (1985), σελ. 280-285 – Το ρητορικό πρότυπο του Βίου του Αντωνίου ακολουθείται από τον 7ο αιώνα και εξής. Το είδος αυτό, του εγκωμίου, γνωρίζει ακμή κατά την περίοδο της Εικονομαχίας, οπότε είναι προφανής η χρήση του από τις αντιπαρατιθέμενες μερίδες).

Το περιστατικό της συνάντησης Αντωνίου – Παύλου, δεν αναφέρεται στον Βίο του Αντωνίου που συνέγραψε ο Αθανάσιος, ούτε στην μετάφραση που έκανε αργότερα ο Άγιος Συμεών ο Μεταφραστής. Ο Αγάπιος ο Κρης, μεταφράζοντας το κείμενο του Συμεών [ως εν γένει άκλιτο, με σπάνιο τύπο γενικής τον (του) Συμεώνος], προσθέτει το περιστατικό που περιγράφει και ο Άγιος Ιερώνυμος στον Βίο του Παύλου του Ερημίτη. Για τον Συμεών τον Μεταφραστή (ο τύπος "τον Σημεώνα" υπάρχει εδώ σε κείμενο του Σημαιώνος Μαγίστρου και Λογοθέτου, που πολλοί ταυτίζουν με τον Άγιο Συμεών) διαβάζουμε στη Βικιπαίδεια πως πολλοί μελετητές θεωρούν το έργο του ως επίσημη κίνηση προπαγάνδας, προκειμένου να παρουσιάσει τους βιογραφούμενους αγίους σύμφωνους με το δόγμα της Χριστιανικής Ορθοδοξίας, όπως αυτό καθορίστηκε με το Συνοδικό του 843. Τον κατηγορούν δηλαδή ότι παραποίησε πολλά παλαιότερα αγιολογικά κείμενα, προκειμένου να μην δημιουργούν αμφιβολίες για την Ορθοδοξία των αγίων. Το γεγονός ότι θεωρείται πιθανό μια τέτοια κίνηση να έχει γίνει παλαιότερα από τους εικονομάχους, καθώς και ότι μετά την επικράτηση της Ορθοδοξίας καταστράφηκαν πολλά αγιολογικά κείμενα ενισχύει αυτήν την κατηγορία. Η δεύτερη κατηγορία εναντίον του είναι ότι με την γλωσσική επεξεργασία αυτών των κειμένων κατέστρεψε τη σημαντικότερη πηγή της δημώδους γλώσσας των Βυζαντινών. 
Ελληνικές παραλλαγές του Βίου του Παύλου του Θηβαίου που χρονολογούνται στο δεύτερο τρίτο του 4ου αιώνα βρήκα εδώ: Deux versions grecques inédites de la vie de Paul de ThèbesΣτις παραλλαγές αυτές η διήγηση μοιάζει περισσότερο με τη διήγηση του Άγιου Ιερώνυμου. Κι εδώ κάνουν την εμφάνισή τους ο κένταυρος και ο σάτυρος ο οποίος στη μία εκ των δύο παραλλαγών, απαντώντας στον Αντώνιο όταν εκείνος τον ρωτά να μάθει ποιος είναι, δεν ξεκινά την απάντησή του με το "είμαι θνητός" αλλά με το "είμαι νεκρός". Επίσης, το θηρίο που οδηγεί τον Αντώνιο στον Παύλο δεν είναι λέοντας, όπως αναφέρει ο Αγάπιος 1200 περίπου χρόνια αργότερα, αλλά στη μία παραλλαγή είναι λύκαινα, όπως αναφέρει και ο Ιερώνυμος, ενώ στην άλλη παραλλαγή είναι ύαινα.

Στη δημοσίευση της Χ. Αγγελίδη, διαβάζουμε, παρακάτω, πως μεταξύ των δύο σημαντικών Βίων του δεύτερου μισού του 4ου αιώνα, δηλαδή τον Βίο του Αντωνίου και τον Βίο του Παύλου, ο [ανώνυμος] συγγραφέας [του Βίου του Μάρκου του Αθηναίου] επιλέγει ως αφηγηματικό πρότυπο τον δεύτερο. Έτσι συμπληρώνει το ζεύγος Αντώνιος–Παύλος με το ζεύγος Σεραπίων–Μάρκος σε μια προσπάθεια ίσως ανάδειξης ενός κοινού αναχωρητισμού και καταθέτει το κείμενό του, γραμμένο σε χαμηλό ύφος και σε προφορικό, ευθύ λόγο, ως απάντηση στη χριστιανική εγκωμιαστική ρητορική που εγκαινιάζεται από τον Αθανάσιο [στο Βίο του Αγίου Αντωνίου]. 

Στα βιογραφικά στοιχεία του Μάρκου του Αθηναίου, που γνωρίζουμε από όσα καταγράφει στον Βίο του ο ανώνυμος συγγραφέας, εντάσσονται κοινοί τόποι του ακραίου αναχωρητισμού, όπως η ηλικία του (διάγει το 130ο έτος της ηλικίας του - ο Αντώνιος έζησε 105 χρόνια και ο Άγιος Παύλος 114), ο τρόπος διαβίωσής του και η τριχωτή εμφάνισή του. Ως άμεσα αγιολογικά πρότυπα των Βίων τόσο του Αντωνίου και Παύλου όσο και του Μάρκου του Αθηναίου, αναγνωρίζονται ο Προφήτης Ηλίας και ο Ιωάννης ο Πρόδρομος.

Ο ιδιότυπος «μαγικός» τρόπος επιβίωσης του Μάρκου, οδηγεί στην υπόθεση ότι δεύτερο μυθοπλαστικό πρότυπο αποτελούν οι Μάκαρες, οι αιώνιοι ιεροφάντες, των οποίων η φυσική υπόσταση αντικατοπτρίζει την ψυχική δύναμη.  (Στον Μάρκο στέλνει ο θεός κάθε μέρα ένα ψάρι και όταν τον επισκέπτεται ο Σεραπίων στέλνει δύο – ενώ στον Παύλο στέλνει ο Θεός με τον κόρακα μισό άρτο και όταν τον επισκέπτεται ο Αντώνιος, ολόκληρο. Και στους δύο δε, Παύλο και Μάρκο, για τα πρώτα τριάντα έτη του μοναχικού βίου τους, ο Θεός δεν έστελνε τροφή).

Η Χ. Αγγελίδη διαπιστώνει πως ο Βίος του Μάρκου περιέχει τις ακόλουθες νοηματικές ενότητες, που μπορούν κάλλιστα να συσχετιστούν με ανάλογα περιστατικά της συνάντησης Αντωνίου-Παύλου:

Ο αββάς Σεραπίων ονειρεύεται ότι δύο άγγελοι τον πληροφορούν για τον επικείμενο θάνατο του Μάρκου / ο αββάς Αντώνιος ονειρεύεται αγγέλους να του λένε πως υπάρχει βαθύτερα στην έρημο ο Παύλος και να πάει να τον συναντήσει.

Ο Σεραπίων πορεύεται στην έρημο, αναζητώντας τον Μάρκο. Κινδυνεύει από την δίψα και σώζεται από δύο αγγέλους, που τον οδηγούν προς τον τόπο άσκησης του Μάρκου / Ο Αντώνιος πορεύεται στην έρημο, τον κατακαίει ο ήλιος, συναντά τον κένταυρο που του δείχνει προς ποια κατεύθυνση να πάει, τον σάτυρο που του δίνει χουρμάδες, ενώ τον οδηγεί στον Παύλο ένας λέοντας  ή μια λύκαινα/ύαινα.

 





Speculum Historiale



Ο Σεραπίων οραματίζεται αγγέλους να δοξολογούν τον Μάρκο / ο Αντώνιος οραματίζεται αγγέλους να δοξολογούν τον Παύλο κατά την επιστροφή του στο σπήλαιο.

Ο Σεραπίων συναντά τον Μάρκο, τριχωτό αναχωρητή που του αφηγείται την ιστορία του και μοιράζεται μαζί του το φαγητό που ετοιμάζουν άγγελοι / ο Αντώνιος συναντά τον Παύλο μοιράζεται μαζί του τον άρτο που τους φέρνει ο κόρακας και ο Παύλος του αφηγείται τη ζωή του.

Ο Σεραπίων και ο Μάρκος προσεύχονται / ο Αντώνιος και ο Παύλος κάνουν αγρυπνία.
Σε όραμα ο Σεραπίων βλέπει την ψυχή του Μάρκου να οδηγείται στον ουρανό / σε όραμα ο Αντώνιος, κατά την επιστροφή του, βλέπει την ψυχή του Παύλου να οδηγείται στον ουρανό.

Ο Σεραπίων κηδεύει τον Μάρκο με τη βοήθεια δύο αγγέλων / ο Αντώνιος κηδεύει τον Παύλο με τη βοήθεια δύο λεόντων.    
   
"Με βάση τον ίδιο στοιχειώδη τύπο αφήγησης, που αποτελεί τον πυρήνα κάθε παραμυθιού, έχουν συνταχθεί οι ανεκδοτολογικές διηγήσεις και το μεγαλύτερο μέρος των ασκητικών διηγήσεων" σημειώνει η Χ. Αγγελίδη. 

Πέραν των άλλων, ενδιαφέρον εδώ είναι πως τους ρόλους που διαδραματίζουν στον Βίο του Παύλου ο κένταυρος, ο σάτυρος, ο λέων, η λύκαινα, η ύαινα, το κοράκι και το ζεύγος των λεόντων στο τέλος, στον Βίο του Μάρκου τον αναλαμβάνουν οι άγγελοι, οι οποίοι δεν λείπουν και από τον Βίο του Παύλου. Στους δε Βίους του Παύλου, οι συγγραφείς τους δηλώνουν πως δεν μπορούμε να γνωρίζουμε αν ο κένταυρος και ο σάτυρος είναι όργανα του Θεού ή μεταμορφώσεις του διαβόλου. Ωστόσο, και μόνη η πιθανότητα, εμβληματικές μορφές της "παλιάς θρησκείας" όπως ο κένταυρος και ο σάτυρος, να μπορούν να εμφανίζονται ως  όργανα του χριστιανικού Θεού, διανοίγει  ευρεία ποιητική οδό. 







Bernardino Passari (c.1540-1590) Ιταλός χαράκτης


____



* "Σε απόσταση πάνω από 320 χιλιόμετρα από το Κάιρο και στην απέραντη έρημο της Θηβαΐδας υπάρχει το μοναστήρι του Αγίου Αντωνίου που οι μοναχοί του είναι Κόπτες. Ένας πανύψηλος φρουριακός τοίχος το περιβάλλει και ως εκεί δεν υπάρχει κάποια δυνατότητα να φτάσεις με συγκοινωνιακό μέσο, αλλά μόνο με μικρό όχημα ή με προσκυνηματική εκδρομή.
Μετά τη διπλή αψιδωτή πύλη της εισόδου στη μεγάλη έκτασή του συμπεριλαμβάνονται εκκλησίες, ξενώνες, κελιά και κήποι. Η εκκλησία του Αγίου, κτισμένη πάνω στον τάφο του, περιλαμβάνει τη μεγαλύτερη σειρά κοπτικών αγιογραφιών της Αιγύπτου που χρονολογούνται από τον 13ο ως τον 16ο αιώνα. 







Οι Άγιοι Αντώνιος και Παύλος
κοπτική αγιογραφία 14ου αι



Ένα μονοπάτι στη δυτική πλευρά της μονής ανηφορίζει στον κοντινό λόφο και οδηγεί με 1158 ξύλινα σκαλιά στο σπήλαιο όπου ασκήτεψε ο Άγιος. Η πεζοπορία διαρκεί μία ώρα.

Στην απόμερη σπηλιά έζησε μέχρι τα 105 του χρόνια ο Άγιος της Ερήμου όπου έφθαναν μέσα από την έρημο εκατοντάδες πιστοί για να πάρουν την ευλογία του, αλλά εκείνος δεν τους επέτρεψε να παραμένουν έξω από το σπήλαιό του γιατί ήθελε την απομόνωση για την προσευχή του. Έτσι κατασκήνωναν χαμηλά, στην τοποθεσία του σημερινού μοναστηριού και έτσι δημιουργήθηκε ο πυρήνας της πρώτης Μονής. Κοντά, αλλά πλέον απομονωμένο, ευρίσκεται το Μοναστήρι του Αγίου Παύλου της Θηβαΐδας της ίδιας περιόδου." (πηγή)








Το Μοναστήρι του Αγίου Αντωνίου
Αίγυπτος, ανατολική έρημος
Το πρώτο μοναστήρι στον κόσμο







Η Σπηλιά του Αγίου Αντωνίου
περίπου δύο χιλιόμετρα μακριά από το Μοναστήρι































Ο  Αμερικανός αρχαιολόγος Thomas Whittemore (1871-1950), ίδρυσε το 1931 το Βυζαντινό Ινστιτούτο της Αμερικής, το οποίο βρίσκεται στο Dumbarton Oaks Research Library and Collection, στην Ουάσιγκτον, DC, με σκοπό τη διατήρηση της βυζαντινής τέχνης και αρχιτεκτονικής. Είναι γνωστός για τη διατήρηση του ψηφιδωτών της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη. Κατά τα έτη  1930-1931 έκανε ένα ταξίδι στα μοναστήρια του Αγίου Αντωνίου και Αγίου Παύλου στην Αίγυπτο. Η αποστολή από το Βυζαντινό Ινστιτούτο της Αμερικής, διεξήγαγε έρευνα των μονών, συμπεριλαμβανομένων όλων των κτηρίων τους, έβγαλαν φωτογραφίες κι έκαναν μια σύντομη βουβή ταινία. Οι ακαδημαϊκές πιστοποιήσεις της αποστολής ήταν εντυπωσιακές. Η αποστολή αποτελείτο από τον καθηγητή Thomas Wittemore, τον αρχιτέκτονα Oliver Barker, τον ζωγράφο Netchetailor, τον Αρμένιο φωτογράφο Kazazian και τον καθηγητή Piankoff. Εκτός από τον εντοπισμό και την φωτογράφιση των τοιχογραφιών στην εκκλησία του Αγίου Αντωνίου, ο Wittemore φωτογράφησε και τη διάσημη βιβλιοθήκη του μοναστηριού που χρονολογείται από τον 14ο αι. 







Η παλαιά είσοδος της Μονής του Αγίου Αντωνίου, 1930-31






Γενική άποψη της Μονής του Αγίου Αντωνίου, 1930-31







Άποψη της Μονής του Αγίου Αντωνίου από τα ανατολικά, 1930-31






Άποψη της Μονής του Αγίου Παύλου, 1930-31






Πύλη της Μονής του Αγίου Παύλου, 1930-31



Η σπάνια βουβή ταινία  λήφθηκε κατά τη διάρκεια του πρώτου χειμώνα επίσκεψης το 1930. Μπορεί να είναι η πρώτη ταινία που γυρίστηκε ποτέ σε κοπτική μονή. Κατά πάσα πιθανότητα γυρίστηκε από τoν Αρμένιο φωτογράφο Kazazian, ο οποίος ήταν μέλος της αποστολής. Η ταινία, που σύμφωνα με τον αρθρογράφο της πηγής αυτών των πληροφοριών, λανθασμένα τιτλοφορείται πως είναι από  τη Μονή του Αγίου Αντωνίου, δείχνει τα τείχη, τους κήπους και την καθημερινή ζωή των μοναχών της Μονής του Αγίου Παύλου. Σύμφωνα με σχόλια από την ανάρτηση της ταινίας στο youtube τα πλάνα είναι και από τις δύο μονές, Παύλου και Αντωνίου. Επίσης, το πρώτο πλάνο της ταινίας δείχνει την παλαιά είσοδο της Μονής του Αντωνίου που φαίνεται και στη φωτογραφία παραπάνω, ενώ στο τελευταίο πλάνο φαίνεται ο Wittemore με τον ηγούμενο της Μονής του Αγίου Παύλου, όπως διαπιστώνεται και από άλλη φωτογραφία. Ο Wittemore εμφανίζεται επίσης, ιππεύοντας σε καμήλα με τα υπόλοιπα μέλη της αποστολής, συμπεριλαμβανομένου ενός μοναχού: