Παρασκευή, 20 Ιουνίου 2014

Μνημοσύνης, Θυμίαμα Λίβανον












Dante Gabriel Rossetti (1828-1882)

detail










Ορφικός ύμνος

Μνημοσύνης
Θυμίαμα Λίβανον

Μνημοσύνην καλέω, Ζηνὸς σύλλεκτρον, ἄνασσαν,
ἣ Μούσας τέκνωσ' ἱεράς, ὁσίας, λιγυφώνους,
ἐκτὸς ἐοῦσα κακῆς λήθης βλαψίφρονος αἰεί,
πάντα νόον συνέχουσα βροτῶν ψυχαῖσι σύνοικον,
εὐδύνατον κρατερὸν θνητῶν αὔξουσα λογισμόν,
ἡδυτάτη, φιλάγρυπνος ὑπομνήσκουσά τε πάντα,
ὧν ἂν ἕκαστος ἀεὶ στέρνοις γνώμην κατάθηται,
οὔτι παρεκβαίνουσ',
ἐπεγείρουσα φρένα πᾶσιν.
ἀλλά, μάκαιρα θεά,
μύσταις μνήμην ἐπέγειρε
εὐιέρου τελετῆς, λήθην δ' ἀπὸ τῶν δ' ἀπόπεμπε.


απόδοση στα νέα ελληνικά:


Την Μνημοσύνη καλώ, ομόκλινη του Διός, άνασσα.
Που γέννησε τις Μούσες, τις ιερές, τις όσιες, τις γλυκόφωνες.
Που έχει τη μνήμη πέραν της βλαβερής για την καρδιά κακίας.
Που συνέχει κάθε ανθρώπινο νου, σύνοικο των ψυχών,
αυξάνοντας των θνητών το δυνατό και στέριο λογισμό.
Γλυκύτατη είναι και φιλάγρυπνη, υπενθυμίζοντας εκείνα
για τα οποία ο καθένας έχει στην ψυχή του σχηματίσει γνώμη.
Ούτε βέβαια παρεκτρέπεται,
μα διεγείρει το μυαλό σε όλους.
Αλλά, θεά μακάρια,
τη μνήμη ξύπνα στους μύστες της ιερής τελετουργίας
και διώξε απ' αυτούς τη λήθη.



ORPHIC HYMN

To MNEMOSYNE, or the GODDESS of MEMORY
The Fumigation from Frankincense


The consort I invoke of Zeus divine;
source of the holy, sweetly speaking Mousai nine;
free from the oblivion of the fallen mind,
by whom the soul with intellect is joined.

Reason’s increase and thought to thee belong,
all-powerful, pleasant, vigilant, and strong.
‘Tis thine to waken from lethargic rest
all thoughts deposited within the breast;
and nought neglecting, vigorous to excite
the mental eye from dark oblivion’s night.

Come, blessed power, thy mystics’ memory wake
to holy rites, and Lethe’s fetters break.  


_____________



Γράφει ο Ρόμπερτ Γκρέιβς στη Λευκή Θεά, (Κάκτος 1998, σελ. 458,459):

"[...] ο χρόνος, μολονότι εξαιρετικά χρήσιμη νοητική σύμβαση, δεν έχει μεγαλύτερη εγγενή αξία φερ' ειπείν από το χρήμα. Το να σκέπτεσαι με βάση τα μεγέθη του χρόνου συνιστά περίπλοκο και αφύσικο τρόπο σκέψης [...]

Προ ετών έγραφα για τη Μούσα:

Εάν ανείπωτα πράγματα συμβούν εκεί όπου βρίσκεται
Ώστε οι άνθρωποι να ισχυρίζονται πως ανοίγουν οι τάφοι
Και οι νεκροί περπατούν· ή πως το μέλλον
Γίνεται η μήτρα που αποβάλλεται το αγέννητο - 
Αυτά τα σημάδια δεν είναι για να αντικρίζουμε με δέος
Τις δίνες που σχηματίστηκαν μέσα στον Χρόνο
Από την ακαταμάχητη έλξη της αστραφτερής νοημοσύνης της 
Και μέσα από τον παντοτινό δισταγμό για τα στοιχεία. 


[...] Στην ποιητική πρακτική ο χρόνος ακινητοποιείται και συχνά λεπτομέρειες από προσδοκώμενες εμπειρίες ενσωματώνονται στο ποίημα, όπως συμβαίνει και στα όνειρα. Αυτό εξηγεί άλλωστε το γιατί η πρώτη Μούσα της ελληνικής τριάδας ονομαζόταν Μνημοσύνη· εκείνη που μπορούσε να διαθέτει μνήμη τόσο για το μέλλον όσο και για το παρελθόν. "




10 σχόλια:

  1. Εξαιρετικό, και αφορά τον πυρήνα της έννοιας και της βίωσης μιας αντίστασης στον "χρόνο".
    Στέκομαι ιδιαίτερα σε αυτό:"Που έχει τη μνήμη πέραν της βλαβερής για την καρδιά κακίας."
    Γιατί η μνήμη αν και δεν είναι εκμηδένιση και λήθη δεν είναι ωστόσο απεικόνιση του κακού, πράγμα που με οδηγεί συνεπαγωγικά στην σκέψη πως λήθη μπορεί να είναι μάλιστα αυτό που ο κοινός νους ονομάζει μνήμη. Αυτή η ψευδο-μνήμη/λήθη λοιπόν που απεικονίζει και (ανα-)παριστά είναι ίσως το νόημα της νεωτερικής "διαφάνειας", η κόλαση της κατόπτρισης. Προχωρώντας περισσότερο μπορώ να πω επίσης πως αυτή η ψευδο-μνήμη/λήθη, η υποταγή στον χρόνο-χρήμα ή στον χρόνο-ροή ή απλά στον χρόνο ως εμμενή καθορισμό του όντος είναι η ουσία της αναλήθειας μιας "αλήθειας" που θεμελιώνεται εντός της κατοπτρικής απεικόνισης, της ουσίας δηλαδή της νεώτερης "σκέψης''.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. "Γιατί τα γράμματα στις ψυχές εκείνων που θα τα μάθουν, θα φέρουν λήθη, μια κι αυτοί θα παραμελήσουν τη μνήμη τους, γιατί από εμπιστοσύνη στη γραφή θα φέρνουν τα πράγματα στη μνήμη τους απ'έξω με ξένα σημάδια, όχι από μέσα, από τον εαυτό τους τον ίδιο. Ώστε δεν ευρήκες το φάρμακο για τη μνήμη την ίδια, αλλά για το να ξαναφέρνεις κάτι στη θύμηση.Κι από τη σοφία δίνεις στους μαθητές σου μια δόκηση [δοκώ = νομίζω], κι όχι την α-λήθεια' γιατί έχοντας πολλά ακούσει χωρίς να τα διδαχτούνε θα 'χουν τη γνώμη πως ξέρουνε πολλά, ενώ είναι ανίδεοι στα πιο πολλά και φορτικοί στη συντροφιά τους, και θα έχουνε γίνει αντίς σοφοί δοκησίσοφοι" [που νομίζουν ότι γνωρίζουν τα πάντα και που κομπάζουν γι΄ αυτό].(Πλάτωνος, Φαίδρος, 275)

      Διαγραφή
    2. Μόνο η γραφή της ψυχής, έλεγε ο Φαίδρος, μόνο το ψυχικό ίχνος έχει τη δύναμη να αναπαραχθεί και να αυτοπαρασταθεί, αυθορμήτως.

      Διαγραφή
    3. « ΣΩΚΡΑΤΗΣ.: Τοποθέτησέ μου λοιπόν, για χάρη του διαλόγου, μέσα στις ψυχές μας κέρινο εκμαγείο, στον ένα μεγαλύτερο, στον άλλο μικρότερο, στον ένα από καθαρό κερί, στον άλλον από λιγότερο καθαρό και σκληρότερο, σε μερικούς πιο μαλακό και σε μερικούς κανονικό.
      ΘΕΑΙΤΗΤΟΣ.: Τοποθετώ.
      ΣΩΚΡΑΤΗΣ.: Ας πούμε πως είναι δώρο της μητέρας των Μουσών, της Μνημοσύνης, και πως πάνω σε τούτο αποτυπώνονται ό,τι θελήσουμε ν’ απομνημονεύσουμε απ’ όσα τυχόν δούμε ή ακούσουμε ή καταλάβουμε οι ίδιοι, προσφέροντας ό,τι αντιλαμβανόμαστε ή εννοούμε, σαν ν’ αφήναμε πάνω του το αποτύπωμα δαχτυλιδιών. Όποιο λοιπόν αποτυπωθεί το απομνημονεύουμε και το γνωρίζουμε όσο διατηρείται η εικόνα του• όποιο τυχόν σβήσει ή δεν σταθεί δυνατό ν’ αποτυπωθεί, το λησμονούμε και δεν το γνωρίζουμε. » (Πλάτωνας, “Θεαίτητος”, 191c- d)

      « Όταν το κερί κάποιου στην ψυχή είναι βαθύ, πολύ, λείο και αρκετά μαλακό, αυτά που έρχονται μέσω των αισθήσεων, χαράσσονται σ’ αυτή την “καρδιά”, όπως είπε και ο Όμηρος, υπαινισσόμενος την ομοιότητα με το κερί, τότε και σε τούτους δημιουργούνται καθαρά τα αποτυπώματα, που αποκτούν μεγάλο βάθος και αποβαίνουν μακροχρόνια. Οι τέτοιου είδους άνθρωποι λοιπόν γίνονται κατ’ αρχάς ευμαθείς, έπειτα μνημονικοί και τέλος δεν αποδίδουν με λανθασμένο τρόπο τα αποτυπώματα των αισθήσεων αλλά σχηματίζουν αληθινές κρίσεις. Γιατί καθώς τούτα είναι ευδιάκριτα και βρίσκονται σε ευρυχωρία, αμέσως τα μοιράζουν αυτοί στα εκμαγεία που τους αντιστοιχούν, τα οποία βέβαια ονομάζονται πραγματικά και κείνοι ονομάζονται σοφοί. » (Πλάτωνας, “Θεαίτητος”, 194c- d)

      Διαγραφή
    4. «… η μάθηση δεν είναι στην πραγματικότητα παρά ανάμνηση, και σύμφωνα μ’ αυτό, λοιπόν, είναι αναγκαίο να έχουμε μάθει, σε κάποιο προηγούμενο χρόνο, αυτά που τώρα ανακαλούμε στην μνήμη μας. Αυτό θα ήταν αδύνατον, αν η ψυχή μας δεν υπήρχε κάπου προτού πάρει τούτη εδώ την ανθρώπινη μορφή. Ώστε και με αυτό το σκεπτικό, η ψυχή είναι, καθώς φαίνεται, κάτι αθάνατο.» (Πλάτωνας, “Φαίδων”, 72e- 73a)

      Διαγραφή
    5. Η ποίηση προστατευόταν αρχικά από τη Μνημοσύνη, τιτανική θεότητα (προϋπήρχε του Διός) και μητέρα των Μουσών (τεχνών-επιστημών). Το πραγματικό αντίστοιχό της, δεν ήταν παρά η ικανότητα των αοιδών να κατέχουν έναν τεράστιο όγκο ονομάτων, τοποθεσιών και γεγονότων σε μια εποχή που δεν είχε ακόμα επινοηθεί η γραφή και όλη η γνώση μεταδιδόταν προφορικά από μνήμης. Τα προφορικά δημιουργήματα των αοιδών διατηρούσαν δεδομένα που ήδη κατέχονταν ως σημειώσεις για το μέλλον, όντας "υλοποιημένες" υπομνήσεις εμπειρίας. Η Μνημοσύνη και ως εκ τούτου η ποίηση, "γκρεμίζοντας το φράγμα που χωρίζει το παρόν από το παρελθόν, ρίχνει μια γέφυρα ανάμεσα στον κόσμο των ζωντανών και στον Άλλο κόσμο [το παρελθόν εμφανίζεται σαν μια διάσταση του Άλλου κόσμου] απ' όπου ξαναγυρίζει κάθε τι που άφησε το φως του ήλιου"

      [Για τον Πλάτωνα/Σωκράτη όλη η συμπαντική γνώση είναι ήδη υπό την κατοχή μας - έστω και σε ασυνείδητη μορφή - και η Μνημοσύνη μας βοηθά στο να έχουμε (να χρησιμοποιούμε -δλδ αφυπνίζει) τη γνώση που ήδη κατέχουμε (να κατέχω και να έχω)].

      Διαγραφή
    6. Ο Γκρέιβς αναφέρει: Στα ποιήματα όπως και στα όνειρα ακινητοποιούνται τα κριτήρια του χρόνου. Προφανής διαφορά ανάμεσα στα ποιήματα και στα όνειρα είναι το γεγονός ότι στα ποιήματα ο άνθρωπος ελέγχει (η οφείλει να ελέγχει) κριτικά την κατάσταση [εδώ βλέπω το "κατέχω και έχω τη γνώση" του Σωκράτη] ενώ στα όνειρα το άτομο βρίσκεται σε παράνοια, υπάρχει ως απλός θεατής του μυθογραφικού συμβάντος. Όταν οι Ιρλανδοί ποιητές έγραφαν για μαγεμένα νησιά, όπου τριακόσια χρόνια διαρκούσαν όσο μία μέρα, και θεωρούσαν ότι αυτά τα νησιά βρίσκονταν υπό την απόλυτη κυριαρχία της Μούσας [Μνημοσύνης], αυτή ακριβώς την ακινητοποίηση των χρονικών κριτηρίων όριζαν. Το απότομο τράνταγμα από την επιστροφή στον οικείο χρονικό τρόπο σκέψης τυποποιείται στους μύθους με το σπάσιμο του λουριού που συγκρατεί τη σέλα, όταν ο νεαρός ήρωας παλιννοστεί από το νησί για να επισκεφτεί τους δικούς του. Το πέλμα του αγγίζει το έδαφος και τα μάγια λύνονται· αμέσως τον βαραίνουν πάλι όλα τα προβλήματα της ασθένειας και της παρωχημένης ηλικίας.

      Διαγραφή
    7. "Οι αναμνήσεις είναι μεταφορές της ζωής· οι μεταφορές είναι αναμνήσεις της τέχνης. Και οι δύο έχουν πραγματικά κάτι κοινό· προσδιορίζουν μια σχέση ανάμεσα σε δυο αντικείμενα ολότελα διαφορετικά για να τα προστατεύσουν από τα απρόβλεπτα του χρόνου. Μόνο όμως η τέχνη επιτυγχάνει με πληρότητα εκείνο που η ζωή έχει μόνο σκιαγραφήσει".

      "Δεν θα πούμε πια: να δημιουργείς είναι να ξαναθυμάσαι - αλλά να ξαναθυμάσαι είναι να δημιουργείς, είναι να προχωρείς ως το σημείο όπου η συνειρμική αλυσίδα σπάζει, αναπηδά έξω από το ολοκληρωμένο άτομο, βρίσκεται μετατοπισμένη στη γένεση ενός κόσμου που εξατομικεύει. Δεν θα πούμε πια να δημιουργείς είναι να σκέφτεσαι - αλλά να σκέφτεσαι είναι να δημιουργείς, και πρώτα απ' όλα να δημιουργείς την πράξη της σκέψης μέσα στην ίδια τη σκέψη. Να ξαναθυμάσαι είναι να δημιουργείς, όχι να δημιουργείς την ανάμνηση, αλλά να δημιουργείς το πνευματικό αντίστοιχο της ανάμνησης που είναι ακόμη υπερβολικά υλική, να δημιουργείς την άποψη εκείνη που ταιριάζει σε όλους τους συνειρμούς ... που μετατρέπει την ανάμνηση σε πραγματοποιημένη δημιουργία"

      [Deleuze G.: "Ο Προυστ και τα σημεία"]

      Για τον Προυστ η ανάμνηση είναι δημιουργία, η κατασκευή εκ νέου του κόσμου.Η αναζήτηση που ξεκινά με την ανάμνηση δημιουργεί ξανά και ξανά τον χρόνο και τον χώρο της γραφής.

      (Κιουρτσόγλου Έλσα¨Τρεις σημειώσεις πάνω στο αρχιτεκτονικό έργο - εμφάνιση, εξαφάνιση, διαγραφή" - Η μνήμη ως δημιουργία σελ 37: file:///C:/Documents%20and%20Settings/User/My%20Documents/Downloads/Diplomatikh_Elisavet%20Kiourtsoglou_teliko.pdf)

      Διαγραφή
    8. Μέσα στο περιβάλλον και υπό το φως των παραπάνω στοιχείων που πρόχειρα συνέλεξα με αφορμή το σχόλιό σου, φίλε Eriugena (και μέσα από τον παντοτινό δισταγμό για τα στοιχεία) θυμήθηκα τη φράση του Βιτγκενστάιν "το σημαντικό στα κείμενά μου είναι αυτό που δεν είναι γραμμένο" - ή κάπως έτσι - που μπορεί να γίνει κατανοητή ως ότι το το σημαντικό στα κείμενα, το οποίο δεν είναι γραμμένο και βρίσκεται εκτός τους, είναι αυτό στο οποίο τα κείμενα παραπέμπουν. Η γέφυρα με έναν Άλλον κόσμο ο οποίος είναι ανέκαθεν διαρκώς παρών.

      Η κοντή μνήμη της νεωτερικής σκέψης, βέβαια, προσλαμβάνει μηχανικά και αστραπιαία, το αισθητικό αντίστοιχο της όποιας εμπειρίας. Η νεωτερική σκέψη ικανοποιείται από το ελάχιστο βεληνεκές μιας μνήμης που είναι αναγκαία μόνο για να διατηρεί το συνεχές της γραμμικής χρονικής διάρκειας, στον "αγώνα για την επιβίωση", των ήδη νεκρών. Διαβάζοντας, ακούγοντας, βλέποντας, μετέχοντας στην όποια εμπειρία, η κοντή μνήμη διατρέχει τα πάντα δίχως να τα διατρέχει. Η εικόνα που έχω (κάπως κολακευτική σε σχέση με την πραγματικότητα) είναι αυτή δύο κατόπτρων, του ενός απέναντι από το άλλο, δίχως τίποτα να παρεμβάλλεται ανάμεσά τους. Μια άπειρη κενότητα. Δεν μιλώ για παραμόρφωση μια και η στρεβλότητα, το λάθος, ακόμα και το κακό, είναι κάτι απέναντι στο τίποτα. Ό,τι και να βρεθεί στο αισθητικό πεδίο της τρέχουσας κραταιής σκέψης, αμέσως χάνεται. Στις οκτώ πάντα θα έχει ειδήσεις. Κάθε μέρα στις οκτώ. Σε κάθε γωνιά του πλανήτη. Κάθε μέρα στις οκτώ. Αυτή είναι η συλλογική μας μνήμη. Κάθε μέρα στις οκτώ. "Τώρα", λένε στις ειδήσεις, "ψηφίστε". "Κάντε επανάσταση". Όλοι επαναστατούν κάποια φορά στις οκτώ. Μετά βέβαια πάνε για χέσιμο, στις εννιά τρώνε και μετά ύπνο, για να ξυπνήσουν το πρωί, φρέσκοι - φρέσκοι, να πάνε να πιάσουνε ποντίκια (που λέει και ο Μπέκετ). Στις οκτώ μαθαίνουμε και για τα έργα της ανθρωπότητας (για την ακρίβεια, του βάρβαρου σφαγείου που είναι γνωστό ως ανθρωπότητα). Πληροφορούμαστε για τον αλτρουισμό και την φιλανθρωπία των ανθρωπιστών και των μεγάλων δασκάλων, για τον τιτάνιο αγώνα που δίνουν για την εξέλιξη της ανθρωπότητας. Φοβούνται μάλλον μήπως σταματήσει ο χρόνος, και τότε "ποια η χρησιμότητά τους δίχως βαρβάρους;"

      Η έμπνευση, απ' την άλλη, είναι μια μετάβαση σε μια εκτός χρόνου πληρότητα, όπου είναι εξ ορισμού αποκλεισμένη κάθε προσδοκία και αγωνία για το μέλλον, ενώ το ενδιαφέρον επικεντρώνεται ψυχρά σε ένα διαρκές παρόν, διάφορο από το διαρκές παρόν της κενότητας που εξελίσσεται θερμά.

      Κι άσε τους νεκρούς να προχωρούν. Θα τους τιμήσει η μνήμη της ανθρωπότητας. Θα κλαδευτούν κάμποσες δάφνες για τα στεφάνια τους. Τη βαρβαρότητα, εξάλλου, δεν πρέπει να την ξεχνάμε, για να μην κάνουμε τα ίδια λάθη! Λαός δίχως μνήμη είναι νεκρός... και άλλες τέτοιες μαλακίες που ακούμε από τον κάθε μπακάλη, κάθε μέρα στις οκτώ.

      Διαγραφή
    9. http://tinker-tinker-tinker.blogspot.gr/2013/07/blog-post_31.html

      Διαγραφή