Παρασκευή, 23 Δεκεμβρίου 2011

Χειμερινό Ηλιοστάσιο


__________________________________________________________________________________

Luis Ricardo Falero (1851-1896) Ισπανός ζωγράφος


Vision of Faust
__________________________________________________________________________________

Ο Φιρμικός Ματέρνος στο έργο του Περί του σφάλματος της ειδωλολατρικής θρησκείας περιγράφει τον Κρητικό Διόνυσο (Ζαγρέα) να σκοτώνεται κατ’ εντολή του Δία, να βράζει σε χύτρα και να τον τρώνε οι Τιτάνες. Ο ίδιος παραδίδει για τους Κρήτες ότι τελούσαν ετήσια νεκρική εορτή, κατά την οποία αναπαριστούσαν το δράμα των βασανιστηρίων του αγοριού – και της αλλαγής της μορφής του – καταναλώνοντας ένα ζωντανό ταύρο ως υποκατάστατο του. Ωστόσο δεν πέθανε διότι σύμφωνα με χωρίο του Επιμενίδη, όπως παρατίθεται από τον Απ. Παύλο, ο Μίνωας του απήγγειλε πανηγυρικό:

Δεν πέθανες αλλά ζεις και παραμένεις στην αιωνιότητα

Ο Απ. Παύλος παραθέτει παρόμοιο απόσπασμα από την ποιητή Άρατο:

Μέσα σου ζούμε κινούμαστε και υπάρχουμε

Στην Αθήνα η ίδια γιορτή  - υπό το όνομα Λήναια (εορτή το τελετουργικό της οποίας κρατούσαν γυναίκες) - γιορταζόταν κατά το χειμερινό ηλιοστάσιο, οπότε ο θάνατος και η παλιγγενεσία του Βρέφους Διόνυσου της συγκομιδής δραματοποιείτο με παρόμοιο τρόπο. Στον πρωτογενή μύθο δεν υπήρχαν Τιτάνες. οι μανιασμένες γυναίκες, οι εννέα αντιπρόσωποι της Σελήνης –θεάς  Ήρας, σπάραζαν το παιδί και ευωχούνταν τις σάρκες του. [Λάβετε φάγετε, τούτο εστί το σώμα μου - Πίετε εξ αυτού πάντες, τούτο εστί το αίμα μου] Στα Λήναια οι μετέχοντες έτρωγαν χρονιάρικο κατσικάκι και όχι ταύρο. Όταν ο Απολλόδωρος παραδίδει ότι ο Διόνυσος μεταμορφώθηκε σε κατσικάκι, Έριφο, για να σωθεί από την οργή της Ήρας, αυτό σημαίνει ότι η Ήρα κάποτε τον κατασπάραξε ως βρέφος και ότι, όταν έγιναν δεκτοί στην ευωχία και οι άντρες (οι Τιτάνες ή παιδαγωγοί), ένα κατσικάκι αντικατέστησε το θύμα.  

Η αρχαιότερη σωζόμενη καταγραφή αντίστοιχης θρησκευτικής πρακτικής στην Ευρώπη είναι μια σπηλαιογραφία της Ωρινάκιας περιόδου στο Κογκούλ της βορειοανατολικής Ισπανίας που παριστάνει τα Λήναια της Παλαιολιθικής Εποχής. Νεαρός Διόνυσος με υπερμεγέθη γεννητικά όργανα στέκει άοπλος, μόνος και εξαντλημένος στο μέσο ενός μισοφέγγαρου από εννέα γυναίκες που χορεύουν κατάντικρύ του. Ο Διόνυσος είναι γυμνός, με εξαίρεση κάτι που μοιάζει με ζευγάρι εφαρμοστές μπότες που δένουν στο γόνατο.  εκείνες είναι εντελώς καλυμμένες και φορούν μικρά κωνικά καπέλα. Αυτές οι μανιασμένες γυναίκες, που διαφέρουν η μια από την άλλη ως προς το σώμα και τις λεπτομέρειες της ενδυμασίας τους, γίνονται όλο και μεγαλύτερες σε ηλικία όπως κυττάζει κάποιος το μισοφέγγαρο προς τη φορά των δεικτών του ρολογιού. Η σειρά αρχίζει με τρία νεαρά κορίτσια, τα πρώτα δύο με μακριές φούστες, από τα δεξιά [προφανώς στην εικόνα που περιγράφει ο Γκρέιβς οι γυναίκες βρίσκονται σε πρώτο πλάνο – όπως λέει και παρακάτω – με την πλάτη προς τον θεατή] και κλείνει με δύο λιπόσαρκες μελαχρινές ηλικιωμένες γυναίκες στα αριστερά και μια αποστεωμένη γριά στην άλλη άκρη. η γριά έχει πρόσωπο σαν παλιά σελήνη και χορεύει αντίστροφα από τη φορά του ρολογιού. Ενδιάμεσα βρίσκονται τρεις ρωμαλέες χρυσόμαλλες γυναίκες από τις οποίες η μία φοράει κοντό, ζωηρόχρωμο γιορτινό φόρεμα. Αντιπροσωπεύουν σαφώς τις τριάδες της Νέας Σελήνης, της Παλαιάς Σελήνης και της Πανσελήνου – η αποστεωμένη γριά είναι η Άτροπος, το αρχαιότερο μέλος της τριάδας της Παλαιάς Σελήνης.
Εμπρός από το αρχαιότερο μέλος της τριάδας της Νέας Σελήνης βρίσκεται ένα ζώο του οποίου τα μπροστινά πόδια κρύβονται από τη φούστα της – μοιάζει να είναι μαύρο γουρούνι. Στο πρώτο πλάνο της εικόνας χοροπηδώντας πίσω από τις πλάτες της τριάδας της πανσελήνου, βρίσκεται [… ] ένα νεβρό [νεογνό της ελάφου] δίχως κέρατα. Ορθό πάνω στον αυχένα του νεβρού και στραμμένο προς τα πίσω, ισορροπεί κάποιο δαιμόνιο ή ξωτικό με όψη αγοριού, παριστάνοντας ολοκάθαρα την ψυχή του καταδικασμένου Διόνυσου που βγαίνει. Διότι οι μανιασμένες γυναίκες τον πλησιάζουν όλο και πιο πολύ και όπου να’ ναι θα τον σπαράξουν και θα ευωχηθούν τα ματωμένα κομμάτια του. Μολονότι δεν υπάρχει κάτι στην εικόνα να υποδηλώνει την εποχή, εικάζουμε με βεβαιότητα ότι πρόκειται για το χειμερινό ηλιοστάσιο.

Robert Graves, Η λευκή Θεά, Ιστορική γραμματική του ποιητικού μύθου, κεφ. 22 παρ. 38, 39, 40, Κάκτος 1998  
___________________________________________________________________________________

Η ανάρτηση γράφτηκε τη νύχτα του χειμερινού ηλιοστασίου, που γι’  αυτή τη χρονιά είναι η νύχτα μεταξύ 22ας και 23ης Δεκεμβρίου, με διάρκεια 14 ώρες και 29 λεπτά. Την αυγή του χειμερινού ηλιοστασίου ξεκινά η πιο μικρή ημέρα του χρόνου,  καθώς ο ήλιος ανεβαίνει μόλις 25 μοίρες πάνω από τον ορίζοντα, μένει λιγότερη ώρα στον ουρανό και δύει πιο γρήγορα. Η νύχτα που ακολουθεί είναι η μεγαλύτερη νύχτα του έτους. Από την επόμενη μέρα, ο ήλιος ανατέλλοντας σηκώνεται όλο και ψηλότερα, με αποτέλεσμα ν’ αρχίσουν και πάλι να μεγαλώνουν οι μέρες και να μικραίνουν οι νύχτες.


Οι Έλληνες, κατά το χειμερινό ηλιοστάσιο, εόρταζαν τη Γέννηση του Διονύσου από τη μητέρα του Σεμέλη (Σελήνη-θεά). Κατά άλλους μύθους ο Διόνυσος γεννήθηκε από τη Δήμητρα, την Ιώ, τη Διώνη, την Περσεφόνη, τη Λήθη. Σε όλες τις περιπτώσεις, πατέρας ήταν ο Δίας πάντα μεταμορφωμένος. Η Σεμέλη λατρευόταν στην Αθήνα κατά τα Λήναια, την Εορτή των Έξαλλων Γυναικών.   

Οι χριστιανοί κατά το χειμερινό ηλιοστάσιο εόρταζαν τη Γέννηση του Ιησού από τη μητέρα του Μαρία την Παρθένο καθώς πριν από την αντικατάσταση του παλαιού ημερολογίου από το Γρηγοριανό, το χειμερινό ηλιοστάσιο έπεφτε συνήθως στις 25 Δεκεμβρίου. Με την αλλαγή του ημερολογίου εξακολουθούν να εορτάζονται τα Χριστούγεννα στις 25 Δεκεμβρίου, παρά το ότι δεν συμπίπτουν πια με το ηλιοστάσιο.    
___________________________________________________________________________________

Gustave Moreau (1826-1898) Γάλλος ζωγράφος


Ζευς και Σεμέλη,1895, 2120 x 1180 mm, Musee Gustave Moreau (Paris, France)
___________________________________________________________________________________

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου