Τρίτη, 16 Σεπτεμβρίου 2008

...

Υπό διαμόρφωση...

Τρίτη, 2 Σεπτεμβρίου 2008

Κόζιμο των Μεδίκων



Και στη δημοκρατία της Φλωρεντίας υπήρχε κάποτε οικογενειοκρατία. Μία εκ των επικρατέστερων οικογενειών, είχαν καταφέρει μάλιστα να εκλεγεί ως Πάπας της Ρώμης ένας πειρατής των θαλασσών.

Όταν ο Κόζιμο των Μεδίκων o πρεσβύτερος, γέμιζε με τα υποκαταστήματα της τράπεζας του όλη την Ευρώπη, ο ίδιος ο πάπας, απειλούσε με αφορισμό όσους δεν πλήρωναν τις οφειλές τους σε αυτή την τράπεζα, λες και ήταν η Αγία Τράπεζα. Παράλληλα, ο Κόζιμο, χρηματοδότησε εξ ολοκλήρου τη διαδικασία της Οικουμενικής Συνόδου της Φλωρεντίας που συγκάλεσε ο Πάπας Ευγένιος ο Δ' το 1437, με σκοπό να συζητηθεί η επανένωση της Ανατολικής Ορθόδοξης με τη Δυτική Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, αλλά και να αποκρούσει τις προσπάθειες περιορισμού της παπικής εξουσίας. Τα σχέδια βέβαια του Κόζιμο ήταν άλλα από αυτά του πάπα, και αποσκοπούσαν στην εμπορική πρόσβαση της οικογένειας των Μεδίκων στην Κωνσταντινούπολη, κάτι το οποίο και πέτυχε το 1439 ως ανταπόδοση ευχαριστιών εκ μέρους του Βυζαντινού Αυτοκράτορα Ιωάννη Η' του Παλαιολόγου για την πολυτελή φιλοξενία που του προσέφερε ο Κόζιμο κατά τη διάρκεια της Συνόδου της Φλωρεντίας. Η φαινομενικά ευσεβής πράξη του Κόζιμο που περιλάμβανε μεγάλες οικονομικές θυσίες δήθεν για το καλό της Εκκλησίας, ήταν στην ουσία ένας ευφυέστατος χειρισμός με απώτερους πολιτικο-οικονομικούς σκοπούς.

Η Σύνοδος της Φλωρεντίας ως θρησκευτική σύνοδος, ήταν μια παταγώδης αποτυχία που συνέτριψε τις ελπίδες του πάπα για εδραίωση της επιρροής του σε κοσμικά θέματα. Το Διάταγμα της Ένωσης των δύο Εκκλησιών που υπεγράφη στις 6 Ιουλίου του 1439, πανηγύριζε το γεγονός ότι «το τείχος που χώριζε την Ανατολική από τη Δυτική Εκκλησία είχε καταρριφθεί και η ειρήνη και η ομόνοια είχαν επανέλθει». Οι πανηγυρισμοί ωστόσο, έμελλαν να διαρκέσουν λίγο. Στην Κωνσταντινούπολη η ένωση αποδοκιμάστηκε από την κοινή γνώμη, προκάλεσε αντιδράσεις από μέλη της Ορθόδοξης Εκκλησίας, ενώ από την άλλη πλευρά τα ιταλικά κράτη επέδειξαν δισταγμό αρνούμενοι να στείλουν στρατιωτική βοήθεια στους Βυζαντινούς για να αντιμετωπίσουν τους Οθωμανούς. Με την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τον Μωάμεθ Β’ τον Μάιο του 1453, η ένωση των δύο Εκκλησιών έληξε με αιματηρό και συνάμα ατιμωτικό τρόπο.

Ως πολιτικό και πολιτισμικό γεγονός όμως, η Σύνοδος της Φλωρεντίας ήταν ένας θρίαμβος και αποτέλεσε καθοριστική στιγμή στην ιστορία της Αναγέννησης. Τα ιταλικά κράτη βρήκαν την κατάλληλη ευκαιρία από τη μία πλευρά να αμφισβητήσουν την εξουσία της αποδυναμωμένης παποσύνης, και από την άλλη να ενδυναμώσουν τις εμπορικές σχέσεις με την Ανατολή. Η ανταλλαγή κλασικών κειμένων, ιδεών και καλλιτεχνημάτων από ανατολάς προς δυσμάς κατά τη διάρκεια της Συνόδου, έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην τέχνη και στα γράμματα της Ιταλίας του όψιμου 15ου αιώνα.

Όταν κάποια στιγμή, επέστρεψε ο Κόζιμο στη Φλωρεντία, μετά από πρόσκληση των ίδιων των Φλωρεντινών να επιστρέψει από την εξορία που είχε βρει καταφύγιο (μετά την καταδίκη του σε θάνατο, από την αντίπαλη οικογένεια της Φλωρεντίας που ήταν τότε στα πράγματα), κατάφερε όχι μόνο να επιβληθεί, συντρίβοντας πολιτικά την αντίπαλη οικογένεια, αλλά να καταλύσει ουσιαστικά και την ίδια τη Δημοκρατία της Φλωρεντίας και να γίνει ο απόλυτος άρχοντάς της. Ένας απόλυτος άρχοντας όμως, στου οποίου την πολιτεία, ο υλικός και πνευματικός πλούτος, έρρεαν σε πρωτοφανή αφθονία. Τα μαγαζιά, λένε οι περιηγητές της εποχής της πολιτικής κηδεμονίας του Κόζιμο των Μεδίκων, ήταν φορτωμένα λες και ήταν αποθήκες, με χιλίων λογιών πραμάτειες. Οι παραγγελίες του Κόζιμο στους καλλιτέχνες έδιναν και έπαιρναν. Σύμφωνα με τις συνήθεις πρακτικές της εποχής, οι παραγγελίες, μια και δίνονταν κυρίως από την Εκκλησία, είχαν πολύ αυστηρούς όρους, τόσο ως προς το χρόνο παράδοσής τους, όσο και ως προς την επιτήρηση του βίου των καλλιτεχνών, κατά τη διάρκεια εκτέλεσης μιας παραγγελίας. Ο δημιουργός έπρεπε να είναι κλεισμένος μέσα, να ζει ενάρετα και να δουλεύει ασταμάτητα, αφού τον πλήρωνε η Εκκλησία. Ο Κόζιμο ανακάλυψε πως πολλοί ‘καλλιτέχνες’ του, όπως ο μοναχός Φρα Φιλλίπο Λίππι, προτιμούσαν να το σκάνε το βράδυ από το κελί τους και να αναζητούν έξω την ευχαρίστηση και την αγριάδα της ζωής... Κατάλαβε πως οι καλλιτέχνες του, θα απέδιδαν καλύτερα, αν δεν τους επιτηρούσε τη ζωή και δεν ήταν αυστηρός ως προς το χρόνο παράδοσης των έργων, και αυτό έκανε. Έδωσε απόλυτη ελευθερία στους δημιουργούς να κάνουν τα έργα που σήμερα.. απλώς κοιτάζουμε στα μουσεία.




Φρα Φιλλίπο Λίππι,
Η Παναγία με τον Χριστό
(λεπτ.), περ. 1455
Ουφφίτσι, Φλωρεντία


Όταν ο Κόζιμο των Μεδίκων, κλεισμένος στο ψηλότερο κελί ενός πύργου και περιμένοντας τη εκτέλεσή του από την αντίπαλη πολιτική οικογένεια που είχε καταφέρει να τον καταδικάσει σε θάνατο, έχοντας σχεδιάσει, μεθοδεύσει και επικυρώσει "δημοκρατικά" την θανατική απόφαση, με δημοψήφισμα έντονης βίας και νοθείας που μόλις είχε διεξαχθεί (μια και οι κάλπες προστατεύονταν από στρατό της αντίπαλης Φλωρεντινής οικογένειας, απαγορεύοντας σε πολιτικούς οπαδούς και φίλους της οικογένειας των Μεδίκων να τις πλησιάσουν), αναγκάστηκε να μεθοδεύσει την απόδρασή του μόνος του, δωροδοκώντας ο ίδιος τους δεσμοφύλακές του. Καθώς είπε όμως αργότερα, απογοητεύτηκε από το ευτελές ποσό που του ζήτησαν οι φύλακες προκειμένου να τον αφήσουν να αποδράσει. Είχε την εντύπωση πως η ζωή του, καθώς ο ίδιος είπε, άξιζε πολύ περισσότερα από όσα τελικώς του ζήτησαν! Τον απογοήτευσε η ευκολία και η ευτέλεια, με την οποία κατάφερε να γλιτώσει!
Αργότερα και όταν βρισκόταν στο απόγειο της πολιτικής δόξας του, ως απόλυτος άρχοντας της Φλωρεντίας, είπε, γνωρίζοντας κατά πως φαίνεται σε βάθος την ουσία της φλωρεντινής δημοκρατίας, πως οι Φλωρεντινοί, δεν θα αργούσε να έρθει ο καιρός που θα τον κυνηγούσαν ανελέητα, όπως και έγινε!

[Ένα μέρος του κειμένου είναι από μνήμης ενός σχετικού ντοκιμαντέρ που είχα παρακολουθήσει στην τηλεόραση, του οποίου δεν θυμάμαι τον τίτλο. Δάνεια προέρχονται από το βιβλίο, Jerry Brotton, Η Αναγέννηση - Όλα όσα πρέπει να γνωρίζετε,  Originally published by Oxford University Press, To Βήμα, Ελληνικά Γράμματα.]